کتگوری
خانه پیوند ها گالری عکس فعالیت ها هم اندیشی نگاه روز

بلوچستان پاکستان میان رنج و شکوه

مهرنگ و نماد مقاومت در برابر ساختار سرکوب

نوشته: بلوچ صدیق آزاد

مقدمه: هنگامی که رنج به معنا بدل می شود

از زمانی که انسان با قدرت و ثروت آشنا شد، با نابرابری میان کسانی که تصمیم می گیرند و کسانی که بهای آن تصمیم ها را می پردازند نیز روبه رو شد. در هر دوره ای از تاریخ، مردمان، گروه ها و طبقاتی در پایین ترین پله های نردبان اجتماعی قرار گرفته و از سهم خود در کرامت و عدالت محروم شده اند؛ تا آنکه روزی برخاسته و پرسشی را مطرح کرده اند که قدرت همواره از شنیدن آن هراس دارد: چرا انسان باید زندگی ای را بپذیرد که شایسته شان انسانی او نیست؟

تاریخ تنها دفتر ثبت پیروزی قدرتمندان نیست؛ تاریخ همچنین حافظه کسانی است که مقاومت کردند؛ کسانی که نپذیرفتند ظلم به سرنوشت محتوم تبدیل شود، سکوت فضیلت شمرده شود و ترس به نظامی دائمی برای زندگی بدل گردد.

در جهان معاصر، این جدال شکل هایی پیچیده تر به خود گرفته است. هنگامی که قدرت نظامی با منافع اقتصادی درهم می آمیزد و هنگامی که از گفتمان دینی برای توجیه حذف و محرومیت استفاده می شود، سرکوب دیگر صرفاً یک اقدام امنیتی گذرا نیست؛ بلکه به ساختاری تبدیل می شود که خود را در سیاست، رسانه، اقتصاد و آموزش بازتولید می کند و انسان را از شهروندی صاحب حق به عددی در معادله قدرت فرو می کاهد.

در قلب این معادله، بلوچستان با تاریخی طولانی از کشمکش بر سر سرزمین، هویت و کرامت انسانی قرار دارد. در آنجا، رنج دیگر حادثه ای گذرا در زندگی مردم به نظر نمی رسد؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی است که نسل به نسل منتقل می شود.

اما رنج، هنگامی که طولانی شود، دیگر فقط رنج باقی نمی ماند. ممکن است به آگاهی تبدیل شود؛ آگاهی به اعتراض، و اعتراض به جنبشی اجتماعی که روایت تحمیل شده از سوی قدرت را به چالش می کشد.

و از همین جا، مهرنگ پدیدار می شود.

بلوچستان: جغرافیای رنجی ممتد

بلوچستان سرزمینی گسترده است که مرزهای سیاسی آن را میان پاکستان و ایران تقسیم کرده اند و مردم بلوچ در دو سوی این مرزها زندگی می کنند. با وجود تفاوت نظام های سیاسی در اسلام آباد و تهران، مناطق بلوچ نشین در هر دو کشور، بنا بر گزارش های حقوق بشری و دیدگاه های فعالان محلی، تجربه ای طولانی از حاشیه رانی سیاسی، اقتصادی و امنیتی داشته اند.

در بخش تحت اداره پاکستان، تاریخ دهه های اخیر با درگیری های مسلحانه، عملیات نظامی، بازداشت ها، ناپدیدشدن های قهری و اتهامات متقابل میان دولت و گروه های مسلح همراه بوده است. مسئله ناپدیدشدگان نیز به یکی از حساس ترین موضوعات سیاسی در بلوچستان تبدیل شده است.

پشت هر نام در فهرست ناپدیدشدگان، خانواده ای چشم انتظار خبری است؛ مادری که نمی داند فرزندش زنده است یا مرده، و پدری که میان دو احتمال معلق مانده و راهی برای اطمینان از هیچ کدام ندارد.

در چنین وضعیتی، ناپدیدشدن دیگر صرفاً غیبت یک فرد نیست؛ بلکه وضعیتی معلق است که تمام خانواده را در انتظار بی پایان نگه می دارد.

در سوی دیگر، در ایران، مناطق بلوچ نشین، به ویژه سیستان و بلوچستان، با مشکلات انباشته ای همچون فقر، محرومیت و تبعیض روبه رو هستند و همزمان مسئله بازداشت ها، اعدام ها و استفاده از خشونت علیه معترضان نیز مطرح است. سازمان های حقوق بشری بین المللی و محلی موارد متعددی از اعدام و سرکوب را ثبت کرده اند؛ به ویژه پس از اعتراضاتی که در زاهدان و دیگر شهرها رخ داد.

در حافظه معاصر بلوچ ها، «جمعه خونین زاهدان» یکی از ماندگارترین لحظات این تاریخ است؛ رویدادی که کشته ها، مجروحان و زخمی عمیق در حافظه جمعی بر جای گذاشت.

بدین سان، بلوچستان گویی میان دو نظام سیاسی متفاوت قرار گرفته است؛ اما مردم آن در بخش های گسترده ای از این سرزمین، شکایت هایی مشابه دارند: محرومیت، فقر، تبعیض، خشونت و هراس از دولت و دستگاه های آن.

این جغرافیایی واحد است که مرزها آن را تقسیم کرده اند، اما حافظه نتوانسته است چنین مرزی را بپذیرد.

مهرنگ: هنگامی که زن به قلب سیاست وارد می شود

در جوامعی که منازعه در آنها طولانی می شود، زن نمی تواند برای همیشه در حاشیه تاریخ باقی بماند.

داستان او ممکن است از خانه ای آغاز شود که یکی از فرزندانش را از دست داده است؛ یا از میدان اعتراضی که مادری در آن به دنبال فرزند ناپدیدشده خود می گردد؛ یا از خیابانی که دختر جوانی در اعتراض به بازداشت، قتل یا محرومیت به آن قدم گذاشته است.

اما رنج شخصی، هنگامی که در مقیاسی گسترده تکرار شود، می تواند به گفتمانی عمومی تبدیل گردد.

از چنین جهانی است که دکتر مهرنگ بلوچ به عنوان یکی از چهره های برجسته جنبش حقوق بشری و سیاسی معاصر بلوچ ظهور کرده است.

اهمیت مهرنگ تنها در این نیست که زنی است که از یک مسئله سیاسی سخن می گوید؛ اهمیت او در این است که تجربه شخصی خود و تجربه خانواده های ناپدیدشدگان را به گفتمانی عمومی تبدیل کرده است؛ گفتمانی که سکوت را به چالش می کشد.

زن بلوچ از گسترده ترین دروازه سیاست وارد شد:

از دروازه رنج.

اما در آنجا باقی نماند.

از رنج به میدان عمل گام گذاشت.

در همین جا معنای عمیق تر نمادین جنبش مهرنگ آشکار می شود. مادرانی که در برابر زندان ها در انتظار فرزندان خود ایستادند، همسرانی که تصاویر عزیزان ناپدیدشده خود را در دست گرفتند و دختران جوانی که ترس را نپذیرفتند، دیگر صرفاً حضوری عاطفی در اعتراضات نبودند. آنان به بخشی از شکل گیری گفتمانی سیاسی تبدیل شدند که کرامت انسانی را در مرکز مطالبه خود قرار می دهد.

زنی که تصویر فرزند ناپدیدشده خود را در دست دارد، تنها تصویر یک فرد را حمل نمی کند؛ او پرسشی را به سوی دولت می فرستد:

او کجاست؟

و زنی که برای عدالت به خیابان می آید، تنها برای حق یک فرد مطالبه نمی کند؛ او رابطه خود با قدرت را از نو تعریف می کند.

از اعتراض تا نماد

اهمیت مهرنگ در این است که برای هوادارانش از یک فعال سیاسی فراتر رفته است. او به نمادی از مرحله ای تازه در مقاومت مدنی و حقوق بشری بلوچستان تبدیل شده است.

نماد با تصمیم صاحب آن متولد نمی شود. جامعه زمانی کسی یا چیزی را به نماد تبدیل می کند که در آن، بیان تجربه ای گسترده تر از یک فرد را ببیند.

از همین رو، نام مهرنگ در افکار عمومی با مسئله ناپدیدشدگان، حقوق زندانیان، آزادی بیان و نقش زنان در اعتراضات سیاسی گره خورده است.

هنگامی که دادگاهی در پاکستان در ژوئن ۲۰۲۶ او را در پرونده ای مرتبط با اعتراضات سال ۲۰۲۴ به حبس ابد محکوم کرد، این حکم خود به بخشی از بحث سیاسی و حقوق بشری درباره نحوه برخورد با جنبش بلوچ تبدیل شد. سازمان های حقوق بشری و فعالان این حکم را محکوم کردند، در حالی که مقامات و دستگاه قضایی پرونده را در چارچوبی متفاوت و با استدلال های حقوقی و امنیتی خود مطرح کردند.

فارغ از روایت های متعارض درباره این پرونده، یک واقعیت قابل مشاهده است: نام مهرنگ اکنون به طور عمیقی با مناقشه بر سر معنای اعتراض سیاسی در بلوچستان پیوند خورده است.

در اینجا، فرد به آینه یک کشمکش گسترده تر تبدیل می شود.

رنج پایان داستان نیست

قدرت می تواند جسمی را بازداشت کند، اما لزوماً نمی تواند حافظه را بازداشت کند.

می تواند درِ زندان را ببندد، اما به آسانی نمی تواند پرسشی را که از پشت آن در برخاسته است، خاموش کند.

از همین رو، سرکوب هنگامی که تکرار می شود، ممکن است نتیجه ای برخلاف آنچه قدرت می خواهد به بار آورد. سرکوب همیشه به سکوت منتهی نمی شود؛ گاهی به انباشت حافظه و انتقال تجربه از نسلی به نسل دیگر می انجامد.

در بلوچستان، رنج به زبانی تبدیل شده است که مادران، جوانان، دانشجویان، روشنفکران و فعالان با آن سخن می گویند.

اما ارزش مقاومت تنها در رنج نیست.

بلکه در توانایی تبدیل رنج به معناست.

در همین معناست که جنبش مهرنگ اهمیت گسترده تری پیدا می کند. این جنبش نه در یک فرد خلاصه می شود و نه در یک اعتراض؛ بلکه نشان دهنده تحولی اجتماعی است که در آن انسان تحت ستم می کوشد خود درباره خویش سخن بگوید، نه اینکه دیگران به جای او سخن بگویند.

این لحظه ای است که قربانی از جایگاه دریافت کننده رنج به جایگاه صاحب پرسش منتقل می شود.

و پرسش، در تاریخ، گاه می تواند آغاز تغییر باشد.

بلوچستان میان زخم و افق

بلوچستان زخم است، اما تنها زخم نیست.

افق نیز هست.

زخم آن، خاطره جنگ ها، ناپدیدشدن ها، بازداشت ها، فقر، تبعیض و ترس است.

اما افق آن، نسلی است که نمی خواهد ترس را همچون سرنوشت به ارث ببرد.

در این دوگانگی می توان نمادهایی را فهم کرد که پیرامون جنبش معاصر بلوچ شکل گرفته اند.

صحرا فقط یک فضای خشک و بی حاصل نیست؛ حافظه صبر و پایداری است؛ مکانی که رد پای کسانی را در خود دارد که رفتند و بازنگشتند.

دریا فقط یک جغرافیا نیست؛ راهی گشوده به سوی جهان و یادآور پیوند دیرینه میان سواحل و جوامع است.

مادر فقط قربانی نیست؛ نگهبان حافظه و صاحب پرسشی است که زمان قادر به خاموش کردن آن نیست.

جوانان فقط تماشاگران اعتراض نیستند؛ نسلی هستند که می کوشند آینده خود را با دست خود بنویسند.

و مهرنگ، در معنای نمادین خود، در نقطه تلاقی همه این عناصر ایستاده است: زنی که حافظه رنج را با خود حمل می کند، اما نمی پذیرد که رنج به هویت نهایی آینده تبدیل شود.

چه کسی حق دارد داستان را روایت کند؟

شاید عمیق ترین کشمکش در بلوچستان، کشمکش بر سر خودِ روایت باشد.

دولت نهادهای خود را دارد، رسانه های خود را، زبان رسمی خود را، آرشیو خود را و قدرت تعریف کردن رویدادها از منظر خود را.

اما جامعه تحت فشار، همیشه چیزی جز حافظه و شهادت در اختیار ندارد.

با این حال، تاریخ به ما می آموزد که روایت های رسمی همیشه آخرین روایت ها نیستند.

مادران نام فرزندان خود را حفظ می کنند. روستاها حافظه کسانی را که ناپدید شده اند در خود نگه می دارند. شاعران چیزهایی را حفظ می کنند که در اسناد رسمی ثبت نمی شود. و زنانی که به خیابان آمده اند، با حضور و وجود خود فصل تازه ای از تاریخ را می نویسند.

از این رو، مبارزه بلوچستان تنها مبارزه بر سر زمین، منابع یا قدرت سیاسی نیست؛ مبارزه ای بر سر حافظه نیز هست؛ بر سر حق نام گذاری واقعیت ها و حق جامعه برای روایت تاریخ خویش.

از همین جا قدرت نمادین مهرنگ آشکار می شود.

پیامی به جهان عرب

برای جهان عرب، که روابط تاریخی و انسانی عمیقی با بلوچ ها دارد، داستان بلوچستان چیزی فراتر از خبری گذرا در صفحات سیاست است.

بلوچ ها طی قرن ها در امتداد سواحل، بنادر و مسیرهای دریایی زندگی کرده اند؛ مسیرهایی که مکران را به عمان و خلیج فارس پیوند می داد. میان بلوچ ها و جوامع عرب روابط تجاری، همسایگی و پیوندهای خانوادگی شکل گرفته و جوامع بلوچ در چندین کشور حوزه خلیج فارس بخشی از بافت اجتماعی این کشورها شده اند.

از این رو، شناخت آنچه در بلوچستان می گذرد، نباید تنها از صفحات خبر آغاز شود؛ بلکه باید از شناخت خود انسان بلوچ آغاز گردد: تاریخ او، حافظه او، فرهنگ او، آرزوهای او و ترس های او.

گوش دادن به صدای زنان، مادران و جوانان بلوچستان صدقه یا کار خیرخواهانه نیست؛ بخشی از مسئولیت انسانی در برابر مسائلی است که با کرامت و حقوق بشر پیوند دارند.

جهان عرب، به دلیل نزدیکی تاریخی، جغرافیایی و انسانی خود با بلوچ ها، می تواند گوش شنواتری برای این صداها باشد.

خاتمه: شکوه انسان هنگامی که از شکست سر باز می زند

داستان بلوچستان تنها داستان رنج نیست.

داستان مردمی است که می کوشند رنج را به حافظه، حافظه را به آگاهی و آگاهی را به عمل تبدیل کنند.

در چنین چارچوبی است که مهرنگ معنای نمادین خود را پیدا می کند. او نه تمام داستان است، نه تمام جنبش و نه تمام صدا. او یکی از چهره هایی است که در تجربه خود پرسشی بزرگ تر را فشرده کرده است:

وقتی انسان تحت ستم تصمیم می گیرد دیگر سکوت نکند، چه اتفاقی می افتد؟

قدرت می تواند جسم را محاصره کند، راه را ببندد، زندان بسازد و روایت خود را با زور تحمیل کند. اما همواره با چیزی دشوارتر روبه روست:

حافظه مردم.

رنجی که در سکوت دفن شود، ممکن است همراه صاحبش از میان برود؛ اما رنجی که به شهادت و روایت تبدیل شود، بخشی از تاریخ خواهد شد.

اینجاست که شکوه انسان آشکار می شود.

شکوه انسان در داشتن قدرت یا فرمانروایی بر دیگران نیست؛ در توانایی او برای انسان ماندن است، هنگامی که می خواهند او را به یک عدد تبدیل کنند؛ و در حفظ کرامت خویش، هنگامی که ترس به زبان روزمره زندگی تبدیل شده است.

از صحراهای بلوچستان تا خیابان های شهرهای آن، و از خانه های مادران تا میدان های اعتراض، یک پیام تکرار می شود:

ممکن است صدا را زندانی کنند، اما اندیشه را نمی توان زندانی کرد.

ممکن است راه را ببندند، اما نمی توان حافظه را بست.

و ممکن است شب طولانی شود، اما انسان لزوماً از جست وجوی سپیده دم دست نمی کشد.

و بدین سان، بلوچستان، میان رنج و شکوه، چیزی فراتر از یک جغرافیای منازعه باقی می ماند.

بلوچستان پرسشی گشوده درباره انسان، کرامت و توانایی یک ملت برای حفظ حافظه خویش است؛ هنگامی که دیگران می کوشند تاریخ آن را به جای خودش بنویسند.

شنبه ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶